ช่วงนี้มีแผ่นดินไหวที่เนปาล คนไทยเริ่มได้ยินคำ “ไม่คุ้นหู” จากสื่อต่างๆ เช่นโทรทัศน์ ว่ามีแผ่นดินไหว 7.8 แมกนิจูด สร้างความสงสัยว่ามันคืออะไรกันแน่ แล้วคำว่าริกเตอร์ที่แสนคุ้นหู มันหายไปไหน ?

คำว่าริกเตอร์ จริงๆแล้วไม่ได้หายไปไหน แต่สื่อต่างๆกำลังปรับตัวเพื่อใช้ภาษาให้ถูกต้อง คำถามคือ แล้วริกเตอร์มันผิดยังไงทำไมถึงใช้ไม่ได้ ทำไมต้องเปลี่ยน

เรามาดูคำตอบกัน

คำว่า แมกนิจูด นั้น ไม่ได้มาแทนคำว่า ริกเตอร์ เนื่องจากมันไม่มีอะไรเกี่ยวข้องกันแม้แต่น้อย ใช้แทนกันไม่ได้ แต่ใช้เสริมกันได้

แมกนิจูด หมายถึง ขนาด เมื่อก่อนใช้กับเรื่องอื่น เช่นความสว่างของดาว แต่ชาลส์ ฟรานซิส ริกเตอร์ เป็นคนแรกที่นำมาใช้กับแผ่นดินไหว

ส่วนคำว่า ริกเตอร์  เป็น มาตรา วัดขนาด ของแผ่นดินไหว ตัวย่อ ML

นอกจากริกเตอร์ ก็ยังมีมาตราวัดขนาดเยอะมาก นับสิบมาตรา แต่ที่นิยมใช้กันมี 4 มาตรา คือ

มาตราริกเตอร์ (ML) มาตราโมเมนต์ (Mw) มาตราคลื่นผิว (MS) มาตราคลื่นตัวกลาง (mb)

มาตราริกเตอร์เกิดก่อนมาตราอื่น มีข้อดี คือคำนวนได้เร็วสุด แต่ติดข้อจำกัดคือใช้ได้กับความไกลจากจุดที่เกิดแผ่นดินไหวไม่เกิน 600 กิโลเมตร ฝืนใช้ได้เต็มที่ไม่เกิน 1,000 กิโลเมตร เหมาะกับประเทศเล็กเช่น ไทย ไต้หวัน เป็นต้น นั่นคือที่มาของตัว L หมายถึง Local หรือท้องถิ่น

ประเทศที่มีเนื้อที่กว้างใหญ่ เชนจีน รัสเซีย หรือระยะห่างไกลมากเช่นกลางมหาสมุทร หรือขั้วโลก มาตราริกเตอร์จะใช้ไม่ได้ ต้องใช้มาตราอื่น

และนอกจากเรื่องความไกล ยังมีปัญหาเรื่องความใหญ่ เนื่องจากมาตรา ML MS mb ก็ยังมีข้อจำกัดคือจะมีอาการ “อิ่มตัว” จากคาบเวลาของคลื่น ทำให้เอาไปวัดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ๆไม่ได้ คือพอเจอแผ่นดินไหวใหญ่ๆ ค่าจะเริ่มเพี้ยน เช่น มาตราริกเตอร์ในทางปฏิบัติจะใช้กับแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ได้ไม่เกิน 7.0 ใหญ่กว่านั้นจะเพี้ยน ele-EarthquakeMagnetude-2-1

 

มาตราพระเอก ที่ใช้กับคลื่นแผ่นดินไหวใหญ่ยักษ์ได้ไม่จำกัด คือมาตรา Mw หรือมาตราโมเมนต์ ซึ่งจะไม่เพี้ยน แต่มีข้อเสียคือ “คำนวนได้ช้าสุด” เพราะต้องคิด “งานเชิงกล” นั่นคือที่มาของตัวย่อ w เวลาใช้งานจริงกับแผ่นดินไหวระยะไกล บางสำนักอาจประกาศมาตรา mb ไปก่อนแล้วคำนวน Mw ทีหลังเพื่อขนาดที่แท้จริง (คำว่าโมเมนต์ ตอนนี้มีนักวิชาการด้านอื่นใช้สับสนกับคำว่าแมกนิจูดไปแล้ว น่าจะเป็นเพราะสับสน ม.ม้า)

ทีนี่มาถึงข้อสรุป

ประเทศเล็ก เช่น ไทย ไต้หวัน ก็ใช้ริกเตอร์ต่อไปกับแผ่นดินไหวภายในประเทศตัวเอง (กรมอุตุไทยวัดได้แค่มาตรานี้มาตราเดียว นี่คือสาเหตุที่เราไม่คุ้นเคยกับมาตราอื่นเลย)

ประเทศใหญ่ หรือแผ่นดินไหวระยะไกลๆ เช่น USGS วัดแผ่นดินไหวเนปาล มันไกลข้ามซีกโลก ก็จะไม่ใช้ริกเตอร์

แมกนิจูด เป็นคำประกอบ ใช้หรือไม่ก็ได้

ที่สำคัญ   ห้ามเปลี่ยนมาตราด้วยตัวเอง เช่นเขาวัดแผ่นดินไหวเนปาลด้วยมาตราโมเมนต์ แล้วมาออกข่าวว่ามาตราริกเตอร์ แบบนี้โกหกประชาชน

ตัวอย่างการใช้คำที่ถูกต้อง เช่น

แผ่นดินไหว 2.5 ที่แม่ฮ่องสอน
แผ่นดินไหวขนาด 2.5 ที่แม่ฮ่องสอน
แผ่นดินไหวแมกนิจูด 2.5 ที่แม่ฮ่องสอน
แผ่นดินไหว 2.5 แมกนิจูดที่แม่ฮ่องสอน
แผ่นดินไหว 2.5 ตามมาตราริกเตอร์ที่แม่ฮ่องสอน (ห้ามตกคำว่า มาตรา เด็ดขาด)
แผ่นดินไหวขนาด 2.5 ตามมาตราริกเตอร์ที่แม่ฮ่องสอน
แผ่นดินไหวแมกนิจูด 2.5 ตามมาตราริกเตอร์ที่แม่ฮ่องสอน
แผ่นดินไหว 7.8 ที่เนปาล (ไม่แน่ใจว่าข่าวเป็นมาตราอะไร ก็ไม่ต้องใส่มาตรา อย่าใส่ริกเตอร์เข้าไปเอง เพราะเค้าอาจวัดด้วยมาตราอื่น)
แผ่นดินไหวขนาด 7.8 ที่เนปาล
แผ่นดินไหวแมกนิจูด 7.8 ที่เนปาล
แผ่นดินไหว 7.8 แมกนิจูดที่เนปาล
แผ่นดินไหวแมกนิจูด 7.8 ตามมาตราโมเมนต์ ที่เนปาล (ห้ามตกคำว่า มาตรา เด็ดขาด)

ตัวอย่างการใช้คำที่ผิด เช่น

แผ่นดินไหว 2.5 ริกเตอร์ (ผิดเพราะตกคำว่ามาตรา มีความพยายามเอาริกเตอร์ไปเป็นหน่วย แผ่นดินไหวไม่มีหน่วยเหมือนเราพูดว่าสอบได้เกรด 3.5 ไม่ต้องมีคำอะไรต่อท้าย)
แผ่นดินไหว 2.5 R (ผิดเพราะพยายามย่อเอาตัว R มาเป็นหน่วย แต่ริกเตอร์เป็นมาตรา ไม่ใช่หน่วย)
แผ่นดินไหว 6.0 ตามาตราริกเตอร์ที่ขั้วโลกใต้ (ผิดเพราะไม่มีทางเอามาตราริกเตอร์ไปวัดระยะไกลขนาดนั้นได้)